هدف از نگارش این مقاله، بررسی امکان وجود واکه مرکب در زبان فارسی است. مراجعه به آثار موجود در حوزه آواشناسی زبان فارسی، بیانگر وجود اختلاف نظرهایی قابل توجه در خصوص این مساله است؛ به بیانی روشن تر، امکان وجود واکه مرکب در این زبان و همچنین تعداد آن در صورت قایل شدن به وجود این نوع واکه، موضوعی است مورد اختلاف که این مقاله بر آن است تا ابتدا، ضمن معرفی ماهیت واکه مرکب و نیز ارائه مهم ترین دیدگاه ها در این زمینه، به بررسی و نقد آنها بپردازد. آزمودن ادعاهای مطرح شده در خصوص امکان وجود این نوع واکه بر روی واژه های استخراج شده از فرهنگ های معتبر فارسی و بر اساس معیارهایی چون معیارهای آوایی، واژ- واجی، تصریفی و ماهیت واکه های زبان فارسی از لحاظ سخت یا نرم بودن، در کنار برخی شواهد تاریخی، بیانگر آن است که در زبان فارسی، حداقل، شکل گیری واکه مرکب متشکل از دو واکه ساده امکان پذیر نیست. در خصوص همراه شدن غلت ها با واکه نیز اگرچه از لحاظ آوایی، در مواردی می توان آنها را واکه مرکب برشمرد اما از لحاظ واجی، شرایط لازم برای واکه مرکب بودن را ندارند.

واکه ها، طبقه ای رسا از آواهای زبانی هستند. برای توصیف دقیق تولیدی واکه ها می توان از یک فضای دوبعدی به نام فضای واکه ای بهره برد. نمودار فضای واکه ای، روشی گرافیکی است که نشان می دهد یک واکه از جنبه صوت شناختی و تولیدی در چه ناحیه ای قرار گرفته است. هدف اصلی این پژوهش، بررسی صوت شناختی واکه های خیشومی شده زبان فارسی، ترسیم نمودار فضای واکه ای آن ها و مقایسه آن با فضای واکه ای واکه های دهانی این زبان بوده است. به این منظور، 2400 داده، استخراج شدند که به وسیله 10 گویشور زن و مرد فارسی زبان تولید شدند. سپس داده ها، در چارچوب قواعد حاکم بر آواشناسی صوت شناختی بررسی شدند. در این پژوهش، تاثیر خیشومی شدگی بر میزان بسامد سازه های اول و دوم واکه های زبان فارسی بررسی شد. همچنین، تاثیر این عامل بر گستره بسامدی سازه های اول و دوم واکه های این زبان مورد مطالعه قرار گرفته است. این پژوهش، همچنین تاثیر متغیر جنسیت را بر میزان بسامد سازه های اول و دوم واکه های زبان فارسی در دو بافت دهانی و خیشومی شده مورد بررسی قرار داده است. یافته های به دست آمده از تحلیل های آماری نشان می دهد که خیشومی شدگی بر میزان بسامد سازه اول و دوم تمامی واکه های زبان فارسی تاثیر معنادار دارد. همچنین، خیشومی شدگی بر گستره بسامدی سازه اول و دوم واکه های زبان فارسی تاثیر معناداری ندارد. علاوه بر این، متغیر جنسیت در هر دو بافت دهانی و خیشومی شده بر میزان بسامد سازه اول و دوم واکه ها به جز واکه /u/ تاثیر معنادار دارد.

اهداف: یکی از پارامترهای نشان دهنده رشد صحیح آوایی و واجی، تولید درست و واضح واکه هاست که با تغییر شکل مجرای صوتی از طریق تغییر ارتفاع و جایگاه زبان و حرکت لب ها و فک حاصل می شود. اساس تولید و تفاوت واکه ها، جایگاه و ارتفاع زبان است و به بیان دیگر، صوت خام تولید شده در حنجره که دارای فرکانس پایه است متناسب با تغییر شکل اندام ها و حفرات مجرای صوتی دستخوش تغییر و تشدید می شود و هارمونی هایی از صوت پایه ایجاد می شود که سازه های واکه ای نامیده می شوند. این هارمونی های تشدید شده، به شکل، اندازه و جنس حفرات بستگی دارند و می توانند بر وضوح گفتار افراد و متعاقبا بر درک شنونده اثرگذار باشند. به دلیل چنین اثراتی و نقش مهمی که این سازه ها و فضای واکه ای در هر زبانی بر جنبه های ارتباطی می گذارند، از ویژگی های مهم آوایی هر زبان گفتاری محسوب می شوند. بنابراین تعیین شاخصی به عنوان ابزار ارزیابی خطاهای واکه ای و اختلالات گفتاری در هر زبانی ضروری است. از این رو، هدف از مطالعه حاضر بررسی فضلی واکه ای و ساختار سازه ای واکه های زبان مازندرانی در مردان و زنان هجده تا چهل ساله مازندرانی است. روش بررسی: پژوهش توصیفی تحلیلی حاضر به صورت مقطعی روی 60 نمونه از افراد مازندرانی زبان در محدوده سنی هجده تا چهل سال انجام گرفت. پس از انتخاب تصادفی آزمودنی ها و اعمال معیار ورود و خروج شامل عدم سابقه بیماری تنفسی، اختلالات گفتاری و شنوایی و حداقل پنج سال سابقه زندگی شهری در بابل، آزمون تولید واکه ها انجام شد و در ادامه سازه های اول، دوم و سوم هر شش واکه به طور جداگانه توسط نرم افزار praat v. نسخه 6 به دست آمد و درنهایت با آزمون تی مستقل و نرم افزار SPSS نسخه 18 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته ها: در مردان میانگین بیشترین مقدار فرکانس پایه مربوط به واکه های i و u با 136 هرتز بود و سازه اول مربوط به واکه æ 646 هرتز، سازه دوم در واکه i 2182 هرتز و سازه سوم در واکه i 2888 هرتز بود. کمترین میانگین در فرکانس پایه مربوط به واکه a با 124 هرتز بود و سازه اول مربوط به واکه i، 283 هرتز؛ سازه دوم در واکه a، 1150هرتز و سازه سوم در واکه e، 2629 هرتز بود. در زنان حاضر در این پژوهش نیز بیشترین میانگین در فرکانس پایه مربوط به واکه u، 222 هرتز بود و سازه اول مربوط به واکه æ ، 828 هرتز؛ سازه دوم مربوط به واکه i، 2346 هرتز و سازه سوم مربوط به واکه i، 3151 هرتز بود. میانگین کمترین مقدار فرکانس پایه مربوط به واکه های æ و e؛ 202 هرتز، کمترین سازه اول واکه i، 364 هرتز؛ سازه دوم واکه a، 1167 هرتز و سازه سوم در واکه o، 2775 هرتز بود. نتیجه گیری: بر اساس یافته های تحقیق حاضر می توان نتیجه گرفت، تفاوت هایی میان مردان و زنان با زبان مازنی در سازه ها و فضای واکه ای وجود داشت؛ به نحوی که در مردان با زبان مازندرانی، بم ترین واکه a و واکه های i و u زیرترین بودند، در حالی که واکه های æ و e در زنان بم ترین و u زیرترین واکه بود. همچنین در مردان و زنان واکه æ بازترین، واکه i بسته ترین و پیشین ترین واکه و a پسین ترین بود. همچنین واکه e در مردان و واکه o در زنان گردترین و واکه i در مردان و زنان گسترده ترین به دست آمد. نتایج حاصل با نتایج مطالعاتی که بر تولید واکه ها در فارسی استاندارد انجام شده تا حدودی تفاوت دارد. از آنجایی که اختلالات واکه ای، مستقیما تاثیر خود را بر وضوح گفتار نشان می دهند، پژوهش حاضر به منظور دسترسی به معیاری برای مقایسه و تشخیص خطاهای واکه ای و گفتاری در زبان مازنی انجام شد؛ بنابراین نتایج پژوهش حاضر می تواند در ارزیابی و تشخیص این اختلالات در اهداف بالینی و پژوهشی زبان مازنی مورد استفاده قرار گیرد.

در رویکردهای ادارکی به انطباق واجی وام واژه ها، انطباق واجی، نوعی همگونی ادراکی است که هنگام درک شنیداری گفتار روی می دهد. بر اساس این رویکرد، آواها و ساخت های آوایی غیربومی، به نزدیک ترین آواها و ساخت های آوایی در زبان وام گیرنده نگاشته می شوند. پژوهش حاضر، میزان شباهت واکه های انگلیسی با واکه های معادل احتمالی شان در زبان فارسی را در چارچوب نظریه همگونی ادراکی بررسی می کند. در این پژوهش، ساخت های طبیعی دارای واکه های زبان انگلیسی، به عنوان محرک های هدف ادراکی در برخی آزمایش های درک مقوله ای برای گویشوران بومی زبان فارسی پخش شد. هدف این بود که شنوندگان درباره میزان شباهت واکه های انگلیسی با واکه های معادل احتمالی شان در زبان فارسی قضاوت کنند. بر این مبنا، واکه ها در دو سطح نوایی مستقل، یعنی سطح واج و سطح هجا، به شنونده ها ارایه شدند. یافته های به دست آمده، نشان داد که پاسخ های شناسایی شنونده ها با یافته های صوتی مربوط به فضای واکه ای تطبیقی زبان فارسی و انگلیسی مطابقت کامل دارد. به این صورت که، شنونده ها هر واکه انگلیسی را به صورت واکه ای در زبان فارسی درک می کنند که بیشترین شباهت صوتی ممکن را با آن دارد.

زمینه و هدف: ساختار سازه ای و فضای واکه ای مهم ترین ویژگی های فیزیکی آواهای گفتاری هستند. پژوهش حاضر با هدف تعیین ساختار سازه ای و فضای واکه ای 6 واکه زبان فارسی انجام شد.روش بررسی: پژوهش توصیفی تحلیلی حاضر به صورت مقطعی روی 60 نفر (30 مرد، 30 زن) از دانشجویان فارسی زبان دانشگاه علوم پزشکی تهران در محدوده سنی 18 تا 24 سال انجام شد. فرکانس اولین، دومین و سومین سازه واکه های زبان فارسی و فضای واکه ای توسط نرم افزار real analyzer ضبط و تحلیل شد. میزان F0 در دو جنس با استفاده از آزمون های Leven و t مستقل مقایسه شد.یافته ها: کمترین میزان F0 در مردان و زنان مربوط به واکه های /æ/ و  /a/( 135هرتز در مردان و 230 هرتز در زنان) و بیشترین آن مربوط به واکه   /i/(146 هرتز در مردان و زنان 239 هرتز در زنان) بود. میانگین فرکانس پایه زنان به طور معنی دار بیشتر از مردان بود .(p<0.001) بیشترین و کمترین مقدار F1 در مردان و زنان مربوط به واکه های /æ/ و /i/ است. بیشترین و کمترین مقدار F2 در هر دو جنس به ترتیب مربوط به واکه های /i/ و /u/ است. بیشترین و کمترین میزان F3 مربوط به واکه های /u/ و /i/ است.نتیجه گیری: واکه های /æ/ و /a/ دارای کمترین فرکانس، /i/ دارای بالاترین فرکانس، /æ/ بازترین، /i/ بسته ترین،  /i/پیشین ترین و گسترده ترین و /u/ پسین ترین و گردترین واکه ها هستند.

از شش واکه ی زبان فارسی واکه های /u: /، /i: / و /A: / کشیده هستند. التقای واکه ها ناشی از افزوده شدن تکواژ جمع /-An/ به اسم های مختوم به واکه ی /u: / توسط غلت [w] و در اسم های مختوم به واکه های /i: / و /A: / توسط غلت [j] برطرف می شود. ضمن اینکه واکه های افراشته /u: / و /i: / کوتاه تر تلفظ می شوند؛ ولی تغییری در کشش واکه ی افتاده ی /A: / رخ نمی دهد. هدف این پژوهش تحلیلی این است که مشخص کند در فاصلة میان بازنمایی واجی و بازنمایی آوایی چه اتفاقی افتاده است. به این منظور، دو فرضیه تحلیل و بررسی شده اند: طبق فرضیه ی نخست، طی فرایند غلت شدگیِ واکه یک جزء از هریک از واکه های افراشتة کشیده ی /u: / و /i: / به غلت معادل آن یعنی [w] و [j] تبدیل شده و به عنوان همخوان میانجی میان دو واکه قرار گرفته است. امّا براساس فرضیه ی دوم، التقای واکه ها از رهگذر درج همخوان میانجی برطرف شده و پیامد این درج رخداد فرایند «کوتاه شدگی جبرانی» است. در این پژوهش استدلال می شود که فرضیة دوم درست است. این فرضیه سپس در چارچوب نظریه ی بهینگی تحلیل می شود.

طرحِ مباحثی همچون سرنخ های صوتی واکه های زبان آذری و رسم فضای واکه ای حاصل از سازه های اول و دوم هر یک از واکه ها می تواند مدخل خوبی برای ورود به مبحث نظام آوایی زبان آذری باشد. تحلیل صوتی واکه ها در ناحیة ایستا و بررسی ویژگی های صوتی آن ها با استفاده از نمودارها یا «vowel space» در بافت های تکیه ای و جایگاه های هجایی مختلف، هدف اصلی این پژوهش است. یافته ها نشان داد جایگاه هجا و بافت نوایی وا که ها توزیع واکه ها را در فضای واکه ای برحسب پارامترهای فرکانسی F1 و F2 به طور معنادار و نظام مند تغییر نمی دهند. همچنین، شدت تغییرات فرکانسی واکه ها در موضع بی تکیه به اندازه ای نیست که سبب تغییرات اساسی در کیفیت واکه ها شود، یعنی واکه ها را در جهتی خاص، مثلاً مرکز فضای واکه ای، سوق دهد. یافته های به دست آمده همچنین نشان داد بین واکه های عضو هر یک از جفت واکه های [i]-[y]، [e]-[ø ] و [ɯ ]-[ø ] یک تقابل صوتی از نظر ویژگی گردی برقرار است. نتایج مربوط به دیرش نیز نشان داد واکه های آذری را از نظر الگوی دیرش می توان بر روی پیوستاری قرار داد که در آن، واکه های [y، i، u] کوتاه ترین واکه ها و واکه های [ø ، ӕ ، ɑ ] بلندترین واکه ها هستند و گروه های واکه ای [i، u، ɯ ]، [u، ɯ ، e، o] و [o، ø ] دیرشی در اندازة متوسط دارند که با درجات مختلف به ترتیب در وسط پیوستار قرار می گیرند.

هماهنگی واکه ای همانند همگونی فرایندی با بسامد بالاست که در بسیاری از زبان های دنیا قابل مشاهده است. این فرایند در بسیاری از نظریه های واج شناسی نظیر زایشی، خود واحدی و بهینگی بررسی و تحلیل شده است و به نوعی فرایندی است که به ارزیابی نظریه های مختلف واج شناسی می پردازد. مقاله حاضر به بررسی هماهنگی واکه ای و هماهنگی واکه ای هم خوانی در زبان فارسی در چارچوب نظریه بهینگی می پردازد. هماهنگی واکه ای به مشخصه های مختلفی در زبان نظیر ارتفاع، پسین بودن واکه، گردی، ریشه زبان پیش آمده و خیشومی شدگی وابسته است. روش تحقیق مقاله حاضر تحلیل محتواست و داده های آن به شیوه تمام شماری و نیز هدفمند از فرهنگ فارسی معین (1388) گردآوری شده است. چارچوب نظری این پژوهش نظریه بهینگی است. هدف مقاله حاضر، بررسی هماهنگی واکه ای و واکه ای هم خوانی در زبان فارسی و طبقه بندی انواع آن از نظر مشخصات واجی است. بررسی دادها نشان می دهد که در زبان فارسی هماهنگی واکه ای به مشخصاتی نظیر پسین بودن، ارتفاع و گردی واکه مرتبط است. همچنین، برخی مشخصات هم خوان ها از جمله کامی شدگی در هماهنگی واکه ای هم خوانی دخیل هستند. نتایج بررسی داده ها نشان می دهد که در زبان فارسی برای تبیین هماهنگی ها، جایگاه قوی به لحاظ واجی و صرفی عامل مهمی به شمار می رود. همچنین، محدودیت های مجاز بودن، تطابق و همانندی در این هماهنگی ها گزینه بهینه را به دست می دهند.

ترسیم واکه ها در فضای F1*F2 نه تنها از نظر صوت شناختی تولیدی بلکه از نظر رویکردهای ادراکی نیز از اصلیترین ابعاد در بیان کیفیت واکه ای محسوب میشوند. در ترسیم فضای واکه ای مشکل اصلیای که اکثر محققان با آن روبرو هستند این است که ارزش های سازه های اندازه گیریشده برای یک واکه یکسان تولید شده توسط افراد مختلف، متفاوت است. جهت حذف تنوعات سازه ای ناشی از منابع ایجاد تغییر در سازه ها همچون تفاوت های فیزیولوژیکی میان گویندگان، موضوع بهنجار سازی واکه ای مطرح می شود. انتخاب میان تکنیک های بهنجار سازی اگرچه بسته به طبیعت و هدف بررسی میتواند متفاوت باشد ولی همان طور که همگی زبان شناسان بر آن توافق دارند فرایند بهنجار سازی و عملکرد آن یک امر وابسته به زبان است و یک فرایند بهنجار سازی نمیتواند موثرترین فرایند در همه ی زبان ها محسوب شود. از این رو در این بررسی جهت بهنجار کردن داده های زبان فارسی به ارزیابی شیوه های مختلف بهنجار سازی در زبان فارسی بر اساس دو معیار الف) تکنیک محاسبه میزان همپوشانی و ب) تکنیک تحلیل تشخیصی پرداخته می شود. شاخصه الف با هدف شناسایی مقیاسی که نسبت به سایرین بهتر بتواند اثر شخص را حذف کند اعمال می شود و معیار ب در جهت حفظ اطلاعات واجی و به منظور ارزیابی قدرت تفکیکی یک تکنیک در جهت جداسازی بسامد های سازه ای بهنجار سازیشده به گروه های متمایز آوایی تعریف میشود. این تحقیق تکنیک نری را به عنوان مطلوب ترین شیوه بهنجارسازی جهت حذف و یا کمینه کردن تاثیرات فیزیولوژیکی با حفظ تمایزات واجی در زبان فارسی معرفی میکند. همچنین فضای واکه ای زنان چه در حالت تکیه دار و چه بی تکیه بزرگتر از مردان نمایش داده شده است.